Kamień na kamieniu

Akcja toczy się w drugiej połowie lat 40. XX wieku, prawdopodobnie dokładnie w roku 1949, we wsi Taplary na Podlasiu (w okolicy Suraża), otoczonej lasami i bagnami, niedostępnej i tworzącej własny świat, zamknięty na wpływy z zewnątrz. Tłem akcji powieści jest prowadzenie przez nowe, komunistyczne władze Polski dwóch wielkich akcji o zasięgu ogólnopolskim: akcji elektryfikacji obszaru kraju, prowadzonej zwłaszcza na terenach wiejskich, która rozpoczęła się w roku 1945 oraz akcji likwidacji analfabetyzmu, która rozpoczęła się w roku 1949. Mieszkańcy żyli dotąd zgodnie z rytmem natury i zgodnie ze swoimi obyczajami, niekiedy opartymi na przesądach i zabobonach, a nawet praktykach magicznych, dlatego są nieufni wobec obcych i niechętni wobec wszystkiego, co nowe. Pewnego dnia do wsi, wraz z przedstawicielami lokalnych władz, przybywa młoda „uczycielka”. Zostaje ona przydzielona na kwaterę w domu wielopokoleniowej rodziny Kazimierza Bartoszewicza, zwanego w wiosce Kaziukiem Bartoszko, jednego z gospodarzy, a zarazem głównej postaci i narratora powieści. Wraz z nią przybywa nowoczesność w postaci energii elektrycznej, światła, radia itp. Wszystkie te zmiany mieszkańcy, żyjący dotąd w symbiozie z naturą, przyjmują niechętnie, podobnie jak sam Kaziuk. Wkrótce jednak Kaziuk zaczyna okazywać coraz większe zainteresowanie nowymi przedmiotami, pojęciami i zjawiskami, a przyczyną tego jest rosnąca erotyczna fascynacja, jaką nieświadomie odczuwa wobec „uczycielki”. Paradoksalnie starania kobiety, polegające na szerzeniu wiedzy o współczesnym świecie pozostałyby jałowe, gdyby nie owa namiętność. Po wyjeździe nauczycielki ze wsi to Kaziuk staje się rzecznikiem postępu i nowoczesności – to on jako pierwszy podczas żniw wychodzi na pole z kosą, a nie z sierpem, jak nakazywał odwieczny obyczaj. Na oczach gromady pęka stare, a rodzi się nowa kultura...[nota wydawcy]